Aankoop en herbestemming van uitzonderlijk Antwerps erfgoed
In maart 2026 werden deze opmerkelijke manuscripten aangekocht door de Koning Boudewijnstichting, via het Fonds Raphaël en Françoise Haeven, bij Arenberg Auctions in Brussel. De aankoop gebeurde op vraag van het Rijksarchief en verschillende Antwerpse archiefinstellingen. Met deze verwerving worden unieke documenten, die zich meer dan twee eeuwen in privébezit bevonden, duurzaam toevertrouwd aan het Rijksarchief Antwerpen.
Een zeldzaam en betekenisvol geheel
Het ensemble omvat een prachtig uitgevoerde kalligrafische kopie (1684) van het oorspronkelijke namenregister van de Antwerpse Broederschap van de Heilige Besnijdenis (opgericht in 1426), aangevuld tot 1786, samen met drie banden rekeningen uit de periode 1559–1720. Deze stukken zijn uitzonderlijk zeldzaam: het archief van deze broederschap is vrijwel volledig verdwenen, en vergelijkbare registers uit de 16de eeuw zijn in openbare collecties nauwelijks bewaard.
De verwerving vult een belangrijke leemte in de bestaande archieven en versterkt de samenhang van de reeds bewaarde broederschapsregisters. Als sleutelstukken dragen ze bij tot een vollediger beeld van de Broederschap zelf, maar ook voor de tijdsgeest en van het religieuze en sociale leven in Antwerpen. Ze hebben een grote onderzoekswaarde.
Venster op religieus en sociaal leven
De Broederschap van de Heilige Besnijdenis, opgericht in 1426, had een kapel in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal en vereerde als relikwie een stukje voorhuid van Jezus dat veroverd werd tijdens de kruistochten en in Antwerpen terechtkwam via een reisgezel van Godfried van Bouillon. In 1566, tijdens de beeldenstorm in de kathedraal, verdween de relikwie, maar de broederschap bleef bestaan. Tot zeker 1786 werden nieuwe namen ingeschreven in het ledenregister. In 1900 verbood de Kerk om de voorhuid van Jezus nog verder te vereren.
De broederschap verenigde vooraanstaande Antwerpse burgers. De ledenlijst en rekeningen werpen een uniek licht op de rol van leken in het religieuze leven van de vroegmoderne Nederlanden. Namen van prominente figuren, zoals burgemeester Nicolaas Rockox, illustreren het netwerk en prestige van de broederschap.
De rekeningen documenteren niet alleen de interne werking, maar bieden ook inzicht in bredere maatschappelijke praktijken: betalingen aan muzikanten, onderhoud van de kapel en organisatie van religieuze plechtigheden. Samen brengen deze documenten zowel het materiële als immateriële erfgoed van broederschappen tot leven.
Bewaring, ontsluiting en valorisatie
De kalligrafische kopie van het ledenregister is ook een visueel bijzonder aantrekkelijk object. Het manuscript, uitgevoerd op perkament en gebonden in rood fluweel, bevat verfijnde kalligrafie en een rijk versierde beginpagina met een voorstelling van de Besnijdenis van Christus, in een cartouche omgeven van bloemen.
De ledenlijst en rekeningen van de Broederschap worden geïntegreerd in het kathedraalarchief dat sinds 2014 in het Rijksarchief Antwerpen wordt bewaard. Ze zullen worden geïnventariseerd, gedigitaliseerd en toegankelijk gemaakt via de bestaande online platformen. Zo worden ze niet alleen veilig bewaard, maar ook breed ontsloten voor onderzoekers en geïnteresseerden.